Afte - jedna od najčešćih bolesti oralne sluznice

Mnogi su osjetili nelagodnost koju sa sobom nose afte, jedna od najčešćih bolesti oralne sluznice koju nazivamo još recidivirajuće (koje se ponavljaju) oralne ulceracije, odnosno recidivirajući aftozni stomatitis. Od tog poremećaja pati veliki broj ljudi širom svijeta, čemu svedoči velika pojavnost u opštoj populaciji – od 10 do 25 posto. Samo u Evropi, 17 posto stanovništva boluje od aftoznih ulceracija. Bolest je češća među ljudima višeg socijalno-ekonomskog statusa, kod žena i osoba koje su pojačano izložene stresu, a ponekad je posredi porodična predispozicija. Ono što je čudno, ali izuzetno je rijetka kod pušača. Afte su uopšte bolest mlađe populacije, najčešće se javljaju u periodu od desete do 19-te godina, ali s tendencijom ponavljanja tokom života.

Takva priroda bolesti, kao i nepredvidiv početak i intenzitet, čine afte vrlo neugodnom, često teško snošljivom bolešću. Pravi uzrok njihovog nastanka je nepoznat. Međutim, postoje neki predisponirajući činioci, u koje svrstavamo: anemiju zbog nedostatka željeza i vitamina B, neutropeniju (smanjenje broja neutrofilnih leukocita u krvi), lokalnu traumu, alergijska stanja, emocionalni stres, fizičku iscrpljenost, usporen protok u krvnim žilama epitela, metaboličke poremećaje, hormonalne poremećaje i hronične bolesti koje dovode do imunodeficijencije, tj. slabljenja funkcije imunološkog sistema. Aftozne promjene javljaju se samo na oralnoj sluznici kao okrugle, jasno ograničene bolne ulceracije plitkog, nekrotičnog, žućkastog dna i blago uzdignutih crvenih rubova. U pravilu se uvijek pojavljuju na tzv. nefunkcionalnoj sluznici (sluznica obraza, jezik, podjezični prostor), a na mastikatornoj ili funkcionalnoj sluznici (zubno meso, tvrdo nepce) javljaju pojedinačne (solitarne) afte koje ne ubrajamo u autoimuni poremećaj.

Solitarne afte predstavljaju pojedinačni prekid kontinuiteta epitela oralne sluznice, a najčešće nastaju zbog njezine povrede. Riječ je o okruglim, nešto udubljenim promjenama, sa žučkastim dnom i crvenim rubom. Poprilično su bolne te izazivaju oteklinu i bol regionalnih limfnih čvorova. Prije pojave solitarne afte javljaju se simptomi poput svrbeža ili pečenja sluznice, a u neposrednoj okolini razvija se reaktivna upalna reakcija. Solitarne afte za nekoliko dana spontano zarastaju. Međutim, pravilnim terapijskim pristupom može se ublažiti pojava neugodnih simptoma i skratiti vrijeme zarastanja. Taj pristup podrazumijeva primjenu površinskog anestetika, kortikosteroidnih obloga i vitamina B grupe, te ispiranje antisepticima i čajem od kamilice koji smiruju upalu. Male, velike i herpesu slične. Zavisno od veličine i broja, kao i izgledu ulceracija, afte dijelimo na:

Male ili minor afte – Najčešće su i javljaju se u čak 80 posto slučajeva. To su plitka oštećenja s crvenim rubom, promjera manjeg od jednog centimetra, smještena na rubu jezika i obraznoj sluznici. Istovremeno se može javiti jedna afta ili nekoliko njih. Bolne su jer dosežu u dubinu sluznice do sloja u kojem ima mnogo osjetljivih malih tijela. Traju oko sedam do 14 dana i spontano zarastaju bez ožiljka. U nekih oboljelih javljaju se u kontinuitetu tokom nekoliko uzastopnih mjeseci (stalno nastaju nova oštećenja), pa ih nazivamo habitualne afte.
Velike ili major afte – Rjeđe su i javljaju se kod oko 10 posto populacije. Najčešće su smještene na usnama, bočnim rubovima jezika, obraznoj sluznici kao i na mekom nepcu i resici. U upoređenju sa malim aftama, veće su od jednog centimetra u promjeru i brojčano ih je manje. Karakteriše ih upalna reakcija, oteklina, povišena tjelesna temperatura, povećana sedimentacija itd. Prodiru dublje u vezivno tkivo, zbog čega dolazi do razaranja živčanih završetaka, pa za razliku od malih, nisu bolne. Međutim, zbog dubljeg prodora, treba im tri do šest dana da zarastu, nakon čega ostaje ožiljak.

Herpetiformne afte – Dobile su naziv zbog sličnosti kliničke slike oštećenja kod herpesa. Karakteriše ih veliki broj sitnih oštećenja (do 100) koja se međusobno stapaju i izrazita bolnost, jer nastaju na jako upaljenoj podlozi, najčešće na podjezičnoj i obraznoj sluznici. U slučaju herpetiformnih afti pojačano je izlučivanje sline, a gutanje i govor su otežani. Traju sedam do 14 dana. Zbog lječenja je izuzetno važno razlikovati afte od herpesa. Naime, kod afti se primjenjuju kortikosteroidi, koji se kod herpesa ne smiju davati jer djeluju imunosupresivno na T-limfocite (odgovorni za staničn-i imunitet koji je najvažniji u odbrani od virusa i gljiva).

Danas je jasno da ih s herpes simplex virusnom infekcijom veže jedino naziv. Karakteristika svih oblika afti, a ujedno i jedan od dijagnostički važnih kriterijuma u razlikovanju od oralnih oštećenja uzrokovanih herpes simplex virusom (HSV), njihov je smještaj. Afte se nikad ne javljaju na koži i već pomenutoj funkcionalnoj sluznici, tj. nepcu i zubnom mesu. Herpes se javlja na koži lica, a rijetko u usnoj duplji, a kad se i pojavi, to je uglavnom na tvrdom nepcu, tj. na funkcionalnoj sluznici. Ono po čemu se može razlikovati herpes simplex od afti jesu početak bolesti i klinički izgled. Naime, herpes provocira prehlada, a javlja se i u sklopu infekcijskih bolesti, psihotraume i izmijenjenih imunoloških uslova, dok afte nisu vezane uz te fenomene. Što se tiče kliničkog izgleda, herpesna oštećenja nastaju prskanjem mjehurića, a afte su oštećenja pravilnog, kružnog oblika, crvenog ruba i žutog dna.
Liječenje afti – Uključuje lokalnu ili sistemsku primjenu kortikosteroida, imunostimulacijsku i vitaminsku terapiju. Ponajprije se nastoji spriječiti bol primjenom površinskih anestetika te ispiranjem različitim tečnostima, nakon čega slijedi smirivanje upale upotrebom kortikosteroida, te pospešivanje epitelizacije i podizanje otpornosti organizma.